Weerbaarheid begint waar controle ophoudt
We zijn goed geworden in het organiseren en optimaliseren van onze wereld. We bouwen systemen, maken regels en leggen processen vast om zo veel mogelijk grip te krijgen op wat er om ons heen gebeurt. Maar wat als de werkelijkheid zich niet langer aan onze systemen houdt? Wat als veranderingen elkaar sneller opvolgen dan we kunnen voorspellen? Volgens Philip Vergauwen, decaan Leven Lang Ontwikkelen bij de Universiteit Maastricht, begint weerbaarheid precies daar: op het moment dat controle niet meer volstaat. “Als controle niet meer werkt, dan moet je jezelf een beetje terug heruitvinden.”
Van optimaliseren naar exploreren
Voor Vergauwen zit weerbaarheid in het spanningsveld tussen wat hij exploiteren en exploreren noemt. Exploitatie draait om het optimaal laten functioneren van wat je al kent. Je hebt een systeem, een proces of een model en probeert dat zo efficiënt mogelijk te laten werken. Exploratie begint juist daar waar je nog niet weet wat de uitkomst zal zijn.
Dat onderscheid wordt belangrijk wanneer veranderingen zich sneller of onverwachter voordoen dan verwacht. Een systeem kan prima bestand zijn tegen een enkele schok. Maar als schokken elkaar voortdurend opvolgen, kan het model zelf ter discussie komen te staan.
“Veerkracht heeft alles te maken met alles wat je nodig hebt en wat je kan doen als je out of control bent”, zegt Vergauwen. Daarmee is veerkracht volgens hem niet simpelweg het vermogen om een bestaand systeem overeind te houden. Het gaat juist om het vermogen om opnieuw te kijken: wat werkt nog, wat werkt niet meer en hoe kunnen we ons aanpassen aan een werkelijkheid die anders is dan we hadden voorzien?
“Weerstand is een sterk element dat onderdeel is van positieve veerkracht, maar als weerstand overheerst, dan daalt de veerkracht.”
Weerstand ≠ weerbaarheid
Daarbij maakt Vergauwen een belangrijk onderscheid tussen resistance en resilience: weerstand en weerbaarheid. De twee worden volgens hem vaak met elkaar verward.
“Weerstand is een sterk element dat onderdeel is van positieve veerkracht,” begint Vergauwen. Wanneer iets gebeurt wat je absoluut niet wilt, kan die weerstand je ertoe aanzetten om in actie te komen. “Maar als weerstand overheerst, dan daalt de veerkracht,” vervolgt Vergauwen. “Veerkracht is: er is iets dat me dwingt te veranderen of ik het nu wil of niet, maar ik ga die verandering wel aan.” Dat betekent niet dat weerbare mensen alles zomaar accepteren. Integendeel. Grenzen stellen, kritisch zijn en ergens tegenin gaan kunnen juist heel belangrijk zijn. Het verschil zit in wat er daarna gebeurt.
Wie uitsluitend denkt dit wil ik niet, laat zijn agenda uiteindelijk bepalen door de verandering waartegen hij zich verzet. Wie weerbaar is, stelt een andere vraag: dit gebeurt, of ik het nu wil of niet. Hoe zorg ik ervoor dat ik er toch iets van maak?
Dat is volgens Vergauwen relevant voor vrijwel iedere grote verandering waarmee we vandaag te maken hebben. “Artificial intelligence, geopolitieke onzekerheid, of je dat nou wil of niet, dat zal er zijn.” De uitdaging is daarom niet alleen om ons tegen verandering te beschermen, maar ook om onszelf opnieuw uit te vinden wanneer de omstandigheden daarom vragen.
Een weerbare samenleving kan omgaan met verschil
Die gedachte gaat verder dan organisaties of geopolitiek. Ook op individueel en maatschappelijk niveau vraagt weerbaarheid volgens Vergauwen om een andere houding tegenover verandering, verschil en tegenslag. Weerbaarheid betekent bijvoorbeeld ook kunnen aanvaarden dat dingen niet altijd gaan zoals jij wilt. “Dat betekent niet dat je een beslissing goed hoeft te vinden,” benadrukt Vergauwen. Wel dat je erkent dat je onderdeel bent van een groter systeem waarin ook andere belangen en opvattingen bestaan.
Dat geldt volgens hem bijvoorbeeld binnen een democratie. Burgers moeten de mogelijkheid hebben om bezwaar te maken, beroep aan te tekenen en beslissingen kritisch ter discussie te stellen. Maar als iedereen iedere beslissing net zo lang blijft bestrijden tot hij of zij zijn eigen zin krijgt, komt uiteindelijk ook het systeem zelf onder druk te staan. “Weerbaarheid zit ook in het accepteren dat er dingen zijn die niet zullen zijn zoals jij dat eigenlijk echt wilt”, zegt hij.
Daarbij hoort ook het vermogen om het met elkaar oneens te zijn. Niet ieder conflict hoeft te worden opgelost door overeenstemming te bereiken. “Daar waar dat niet kan, moeten we vooral niet beter leren het op een betere manier oneens met elkaar te zijn?” stelt Vergauwen zichzelf de vraag. Soms zijn verschillende standpunten simpelweg onderdeel van een gezonde samenleving.
Volgens Vergauwen is juist de wetenschap daar een goed voorbeeld van. Wetenschappelijke kennis ontstaat niet doordat iedereen dezelfde mening heeft, maar doordat ideeën kritisch worden bevraagd, onderzocht en bediscussieerd. Een weerbare houding betekent daarom niet dat je alles wat op je afkomt wantrouwt, maar ook niet dat je alles zomaar aanneemt: “Ik neem niet meteen dingen aan voor waar, maar ik scherm me er ook niet vanaf omdat ik tegen ben.”
Wat vraagt dat van een universiteit?
Als weerbaarheid draait om kritisch denken, omgaan met onzekerheid en het vermogen om jezelf opnieuw uit te vinden, heeft dat volgens Vergauwen ook gevolgen voor het onderwijs.
Een universitaire opleiding moet studenten volgens hem niet alleen voorbereiden op de problemen die vandaag bekend zijn. Ze moet hen ook leren omgaan met vragen waarop het antwoord nog niet bestaat. Daarom pleit hij voor meer ruimte voor exploratie, kritische reflectie en multidisciplinair denken. Hij ziet bijvoorbeeld mogelijkheden voor een gezamenlijke basis waarin studenten vanuit verschillende disciplines nadenken over grote maatschappelijke vragen. Filosofie, sociologie, wetenschap en andere disciplines kunnen daarbij samenkomen.
De reden daarvoor is eenvoudig: de grote vraagstukken van deze tijd laten zich steeds minder vangen binnen één vakgebied.
Neem artificial intelligence. Dat is niet alleen een technologisch vraagstuk. Het gaat ook over privacy, recht, sociale media, verantwoordelijkheid, economie en de manier waarop mensen met technologie omgaan. “Is een groot probleem altijd een één-dimensie- en één-disciplineprobleem? Ik ben ervan overtuigd dat dat niet zo is.”
Juist wanneer de wereld verandert, wordt het belangrijk om vanuit verschillende perspectieven naar een probleem te kunnen kijken. Niet om één perfect antwoord te vinden, maar om voorbereid te zijn op vragen waarvan we vandaag misschien nog niet eens weten dat ze eraan komen.
“Een universiteit die geen Leven Lang Ontwikkelen aanbod heeft, die kan niet echt ten volle meewerken aan blijvende veerkracht.”
Weerbaarheid begint ook bij jezelf
Dat geldt niet alleen voor de manier waarop universiteiten hun onderwijs organiseren. Ook studenten en professionals hebben volgens Vergauwen een eigen verantwoordelijkheid. Zo waarschuwt hij voor een omgeving waarin mensen steeds meer worden ontzorgd. Een goed georganiseerd systeem kan leren en werken gemakkelijker maken, maar het risico bestaat dat mensen afhankelijk worden van dat systeem. “Een student die niet weet waar een college plaatsvindt, kan dat gemakkelijk aan een medewerker vragen. Maar als alle informatie al beschikbaar is in de systemen van de universiteit, is het ook de verantwoordelijkheid van de student om die informatie zelf te vinden,” noemt Vergauwen als voorbeeld.
“De veerkracht heeft te maken met independence, niet met dependence.” Dat betekent volgens Vergauwen niet dat alles moeilijker moet worden gemaakt om mensen zogenaamd weerbaar te maken. Integendeel. Alles wat niet essentieel is voor het leren, mag juist zo eenvoudig mogelijk worden georganiseerd. Maar het wegnemen van onnodige obstakels mag niet betekenen dat mensen ook de verantwoordelijkheid voor hun eigen handelen uit handen geven.
“Veerkracht heeft te maken met independence, niet met dependence.”
Echte weerbaarheid ontstaat niet doordat iemand voortdurend voor je klaarstaat om problemen op te lossen. Ze ontstaat wanneer je leert omgaan met situaties waarin het antwoord niet direct voorhanden is.
Blijven leren in een veranderende wereld
Daarmee komen we uiteindelijk bij een van de belangrijkste voorwaarden voor individuele weerbaarheid: blijven leren.
Welke opleiding iemand ook heeft gevolgd en hoeveel ervaring iemand inmiddels heeft opgedaan, de wereld blijft veranderen. Nieuwe technologieën ontstaan, maatschappelijke verhoudingen verschuiven en bestaande kennis wordt aangevuld of ter discussie gesteld.
Volgens Vergauwen vraagt dat om een houding van levenslang leren. “Schoolbanken zijn niet de enige plek waar je kan leren”, benadrukt hij. Levenslang leren betekent daarbij niet dat iedereen voortdurend nieuwe opleidingen aan een universiteit moet volgen. Het begint met de bereidheid om nieuwe kennis op te doen, jezelf bij te scholen en je bestaande ideeën opnieuw te bekijken. Het kan gaan om bijleren, omscholen of je verdiepen in ontwikkelingen die relevant worden voor je werk of je dagelijks leven.
Juist daarin ziet Vergauwen een belangrijke rol voor universiteiten. “Een universiteit die geen Leven Lang Ontwikkelen aanbod heeft, die kan niet echt ten volle meewerken aan blijvende veerkracht.” Want kennis alleen maakt iemand nog niet weerbaar. Het gaat er ook om wat je met die kennis doet: hoe je nieuwe informatie beoordeelt, hoe je ermee omgaat wanneer je bestaande overtuigingen worden uitgedaagd en hoe je die kennis inzet om nieuwe oplossingen te vinden.
Weerbaarheid is het vermogen om relevant te blijven
Een veranderende wereld vraagt daarom niet alleen om sterkere systemen. Ze vraagt om mensen en organisaties die kunnen erkennen wanneer die systemen niet meer voldoende zijn.
Weerbaarheid betekent niet dat je iedere verandering moet verwelkomen. Het betekent ook niet dat je nooit weerstand mag bieden. Het betekent dat je, wanneer de werkelijkheid verandert, niet blijft steken in de vraag hoe je haar kunt terugbrengen naar hoe ze vroeger was.
Het betekent dat je kritisch blijft, blijft leren, verschillende perspectieven kunt verdragen en de bereidheid houdt om jezelf opnieuw uit te vinden.
Of, zoals Vergauwen het samenvat: “Veerkracht is nodig om relevant te blijven.”
